województwo kujawsko pomorskie
Szlaki pamieci - strona główna
Start Szlak męczeństwa
II wojna światowa
Rola obozu w Potulicach w czasach okupacji niemieckiej
Rola obozu w Potulicach w czasach okupacji niemieckiej

miejsce: Potulice

Przy budowie obozu pracy w Potulicach

Pobierz artykuł(pdf, 2.7 MB)
W artykule znajdziesz: pełne
opracowanie hasła, ciekawostki,
fotografie, bibliografię.

Potulice jest to mała wieś znajdująca się pomiędzy Nakłem a Bydgoszczą. Od początku XIX wieku aż do 1932 roku miejscowość ta należała do rodziny Potulickich. Po śmierci hrabiny Anieli Potulickiej, ostatniej z rodu, licząca 365 ha posiadłość została przekazana Katolickiemu Uniwersytetowi w Lublinie. Do wybuch II wojny światowej na terenie pałacu znajdowało się seminarium założone przez księży chrystusowców.

Po wkroczeniu Niemców majątek został przekazany pod administrację ekspozytury Głównego Urzędu Powierniczego w Bydgoszczy. Od 1940 roku w pomieszczeniach pałacowych odbył się kurs dla przyszłych podoficerów SS. Po jego zakończeniu pałac został przejęty przez Centralę Przesiedleńczą (najprawdopodobniej było to latem 1940 roku). Obóz przesiedleńczy w Potulicach został utworzony 1 lutego 1941 roku, natomiast pierwszy transport z wypędzoną ludnością dotarł 4 lutego, liczył on 524 osoby. (A. Paczoska twierdzi, że obóz powstał wcześniej, już w listopadzie 1940 roku.) Dzieje obozu w Potulicach możemy podzielić na trzy okresy, które są uzależnione od spełnianej funkcji i przynależności organizacyjnej:

  1. od utworzenia obozu XI 1940 albo II 1941 do VII 1941 roku
    obóz podlegał Centrali Przesiedleńczej w Gdańsku;
  2. od 1 IX 1941 roku do 7 I 1942 roku
    został podporządkowany obozowi w Stutthofie i był obozem pracy;
  3. od I 1942 roku do wyzwolenia w 1945 roku
    funkcjonował jako obóz karny podległy Centrali Przesiedleńczej.

Warunki w pałacu: Jadwiga Jurga, Szczecin: „Leżeliśmy w dużej sali całymi rodzinami z małymi dziećmi na barłogu. Panował brud i głód. Przypominam sobie, że najbardziej dokuczało nam robactwo (wszy i pluskwy). Wspomnienia o „barakach murzyńskich”: Franciszek Wojczyński: Umieszczono nas w drewnianym baraku przypominającym swym wyglądem psią budę, z długim i niskim dachem nie pokrytym papą. Śnieg i deszcze moczyły nas doszczętnie. Stanąć można było tylko na umieszczonym pośrodku ganku, bo boki baraku miały ok. 1 metra wysokości. Leżeliśmy w mrozie (25 – 30 stopniowym) na garstce przegniłej słomy rzuconej na gołą ziemie. Baraki miały tylko kilka otworów w dachu, innego oświetlenia nie było”.

Obóz, opis więźnia: Marian Nowacki, Tychy: Obóz potulicki wyglądał bardzo zastanawiająco i ponuro – ogromny teren zabudowany barakami, których było ok. 30, a pośrodku długi budynek murowany, piętrowy, w którym znajdowała się kuchnia, a na piętrze jadalnia dla esesmanów. Obóz usytuowany był tak, że wokół były wały, na których ustawiono dwa rzędy drutów kolczastych, w środku esesmani chodzili z psami, a oprócz tego były wieże, z których esesmani pilnowali obozu”.

Najczęstszą przyczyną osadzenia w obozie była odmowa wpisu na niemiecką listę narodowościową . Najczęściej dążono do wpisania Polaków do III grupy, do której zaliczano osoby pochodzenie niemieckiego (spolonizowane), które deklarowały współpracę z III Rzeszą, osoby z małżeństw mieszanych, ludność skłaniającą się ku niemczyźnie – za taką uznano Ślązaków i Pomorzan. Osadzano także rodziny dezerterów z Wehrmachtu, osoby podejrzane o pomoc partyzantom albo też zbiegłym jeńcom, osoby nielegalnie przekraczające granicę GG, przestępców kryminalnych, a także skazanych w ramach odpowiedzialności zbiorowej.

Galeria zdjęć

Więźniarki obozu w Potuli...
Budowa obozu
Budowa obozu
Pierwszy transport więźni...
Więźniowie obozu przy pra...
Izba pamięci w szkole w P...
Tablica informacyjna z pl...
Obelisk ku czci więźniów ...
Groby ofiar obozu w Potul...

Wybrana bibliografia

L. Bronka, „Centralny Obóz Pracy w Potulicach w latach 1945 – 1950”, Bydgoszcz 1993, mps pracy magisterskiej.
L. Chrzanowski, Wypędzenia z Pomorza, Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej”,2004, nr 5 (40), ss. 34 – 48.
H. Hirsh, Zemsta ofiar. Niemcy w obozach w Polsce 1944 – 1950, Warszawa 1999.
W. Jastrzębski, Potulice. Hitlerowski obóz przesiedleńczy i pracy, Bydgoszcz 1967.
Obozy hitlerowskie na Pomorzu Zachodnim i Gdańskim w latach II wojny światowej, pod red. L. Janiszewskiego, Szczecin 1989.
Obóz w Potulicach – aspekt trudnego sąsiedztwa polsko – niemieckiego w okresie dwóch totalitaryzmów, pod red. A. Paczoskiej, Bydgoszcz 2005.
A. Paczoska, Dzieci z Potulic, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej”, 2003 – 2004, nr 12 -1 (35 – 36), ss.61 – 64.
J. Podralski,Obóz pracy w Potulicach jako jedna z form eksterminacji ludności polskiej w latach 1939 – 1945, Poznań 1968, mps pracy magisterskiej.
E. Polak, Kim jesteś Basiu?, Kraków 1974.
Potulice, wspólna trudna przeszłość, Nakło nad Notecią 2002.
P. Semków, Pobór Polaków z Pomorza do Wehrmachtu, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej”, 2006, nr 8 – 9 (67 – 68), ss. 63 – 67.
M. Wardzińska, Obozy niemieckie na okupowanych terenach polskich, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej”, 2009, nr 4 (99), ss. 24 – 30.
Wspólna czy podzielona pamięć? Obóz Potulice w latach II wojny światowej i jego powojenne losy, praca zbiorowa pod red. G. Bekkera i W. Stankowskiego, Bydgoszcz 2007.

Drukuj Email